6 T6 regeling
Feit 1
Je moet de bouw en functies van het zenuwstelsel kunnen beschrijven.
Bouw van het zenuwstelsel:
- het centrale zenuwstelsel: grote hersenen, kleine hersenen, hersenstam en ruggemerg;
- zenuwen.
Functies van het zenuwstelsel.
- Verwerken van impulsen afkomstig van zintuigen. In zintuigen ontstaan impulsen (een soort elektrische signalen) onder invloed van prikkels. Een prikkel is een invloed uit het milieu op een organisme.
- Regelen van de werking van spieren en klieren.
Feit 2
Je moet in een afbeelding van een zenuwcel de delen kunnen benoemen.
Cellichaam met celkern.
Uitlopers:
- uitlopers die impulsen naar het cellichaam toe geleiden; uitlopers die impulsen van het cellichaam af geleiden.
Feit 3
Je moet drie typen zenuwcellen kunnen noemen met hun functies en kenmerken.
Gevoelszenuwcellen.
- Functie: impulsen geleiden van zintuigen naar het centrale zenuwstelsel.
- De cellichamen liggen vlak bij het centrale zenuwstelsel.
- Ze hebben één lange uitloper die impulsen naar het cellichaam toe geleidt.
Bewegingszenuwcellen.
- Functie: impulsen geleiden van het centrale zenuwstelsel naar spieren of klieren.
- De cellichamen liggen in het centrale zenuwstelsel.
- Ze hebben één lange uitloper die impulsen van het cellichaam af geleidt
Schakelcellen.
- Functie: impulsen voortgeleiden binnen het centrale zenuwstelsel.
- Ze liggen in hun geheel in het centrale zenuwstelsel (in ruggemerg, hersenstam, grote hersenen en kleine hersenen).
Feit 4
Je moet kunnen omschrijven wat een zenuw is en drie typen zenuwen kunnen noemen met hun kenmerken.
Zenuw: een bundel uitlopers van zenuwcellen, omgeven door een laag bindweefsel (een stevige laag die zorgt voor bescherming).
- Elke uitloper is omgeven door een isolerend laagje.
Zenuwen verbinden het centrale zenuwstelsel met alle lichaamsdelen.
- Weefsels en organen in het hoofd zijn door zenuwen verbonden met de hersenstam.
- Weefsels en organen in de romp en ledematen zijn door ruggemergzenuwen verbonden met het ruggemerg.
Typen zenuwen:
- gevoelszenuwen bevatten alleen uitlopers van gevoelszenuwcellen;
- bewegingszenuwen bevatten alleen uitlopers van bewegingszenuwcellen; gemengde zenuwen bevatten uitlopers van gevoelszenuwcellen en uitlopers van bewegingszenuwcellen.
Feit 5
Je moet de bouw en functies van het ruggemerg kunnen beschrijven.
Aan de rugzijde komen gevoelszenuwen het ruggemerg binnen.
- De cellichamen van gevoelszenuwcellen liggen in verdikkingen (zenuw knopen) vlak bij de rugzijde van het ruggemerg.
Aan de buikzijde verlaten bewegingszenuwen het ruggemerg.
In de schors (het buitenste gedeelte) ligt de witte stof.
- De witte stof bevat uitlopers van schakelcellen, die van en naar de hersenen lopen.
In het merg (het binnenste, vlindervormige gedeelte) ligt de grijze stof.
- De grijze stof bevat cellichamen van schakelcellen (in het midden en aan de rugzijde) en cellichamen van bewegingszenuwcellen (aan de buikzijde).
Functies van het ruggemerg:
- geleiden van impulsen van zenuwen in romp en ledematen naar de hersenen en omgekeerd; geleiden van impulsen in reflexbogen van romp en ledematen.
Feit 6
Je moet de delen van de hersenen kunnen noemen met hun functies en kenmerken.
Grote hersenen.
- Functies: het verwerken van impulsen afkomstig van zintuigen (bewuste gewaarwordingen) en het regelen van gewilde bewegingen (bewuste reacties).
- In de schors ligt de grijze stof cellichamen van schakelcellen. In het merg ligt de witte stof uitlopers van schakelcellen.
- Hersencentra: groepen cellichamen van schakelcellen in de hersenschors.
- In gevoelscentra (bijv. gehoorcentra. gezichtscentra) worden binnenkomende impulsen verwerkt. De plaats waar impulsen aankomen en worden verwerkt bepaalt van welke prikkel je je bewust wordt.
- In bewegingscentra (bijv. schrijfcentra. spreekcentra) ontstaan impulsen voor gewilde bewegingen (bewuste reacties).
Kleine hersenen.
- Functie: het coördineren van bewegingen (o.a. het handhaven van het evenwicht)
- In de schors ligt de grijze stof: cellichamen van schakelcellen.
- In het merg ligt de witte stof: uitlopers van schakelcellen.
Functies van de hersenstam:
- geleiden van impulsen van het ruggemerg naar de grote en kleine hersenen en omgekeerd;
- geleiden van impulsen van zenuwen in het hoofd naar de grote en kleine hersenen en omgekeerd;
- geleiden van impulsen in reflexbogen van het hoofd.
Medicijnen, alcohol en drugs beïnvloeden de werking van de hersenen.
- Onder invloed van deze stoffen kunnen het waarnemingsvermogen en het reactievermogen afnemen.
Feit 7
Je moet kunnen omschrijven wat een reflex is en je moet een reflexboog kunnen beschrijven.
Reflex: een vaste, snelle, onbewuste reactie op een bepaalde prikkel.
- De snelheid is vaak nodig om het lichaam te beschermen tegen beschadigingen.
- Reflexen hebben een functie bij het handhaven van bepaalde houdingen en bij bewegingen van het lichaam.
- Voorbeelden: terugtrek(-strek)reflex, kniepeesreflex, ooglidreflex, pupilreflex.
Reflexboog: de weg die impulsen afleggen bij een reflex.
- Onder invloed van prikkels ontstaan in zintuigcellen impulsen.
- Via gevoelszenuwcellen worden de impulsen naar schakelcellen in het ruggemerg of in de hersenstam geleid.
- Schakelcellen geleiden impulsen direct door naar bewegingszenuwcellen.
- Bewegingszenuwcellen geleiden impulsen naar spiercellen waardoor spieren zich samentrekken.
Feit 8
Je moet de bouw en functie van het hormoonstelsel kunnen beschrijven en in een afbeelding de belangrijkste hormoonklieren kunnen benoemen.
Het hormoonstelsel bestaat uit hormoonklieren die hormonen produceren.
- Hormoonklieren hebben geen afvoerbuis: hormonen worden afgegeven aan het bloed.
- Hormonen regelen de werking van weefsels en organen die er gevoelig voor zijn.
- Hormonen zijn o.a. van invloed op de groei en ontwikkeling, de stofwisseling en de voortplanting.
Ligging van de belangrijkste hormoonklieren.
- Hypofyse: onder tegen de hersenen aan, tussen de beide hersenhelften in.
- Schildklier: in de hals, voor het strottehoofd, tegen de luchtpijp aan.
- Eilandjes van Langerhans: in de alvleesklier.
- Bijnieren: als kapjes op de nieren.
- Eierstokken: in de buikholte.
- Teelballen: in de balzak.
Feit 9
Je moet de werking kunnen beschrijven van hormonen uit de hypofyse, uit de schildklier, uit de eilandjes van Langerhans en uit de bijnieren.
De hypofyse produceert groeihormoon en hormonen die de werking van andere hormoonklieren beïnvloeden.
- Groeihormoon stimuleert de groei.
- Een hormoon uit de hypofyse stimuleert de produktie van schildklierhormoon door de schildklier.
- Hormonen uit de hypofyse beïnvloeden de eierstokken en teelballen.
De schildklier produceert schildklierhormoon.
- Schildklierhormoon beïnvloedt de stofwisseling en groei en ontwikkeling. Het stimuleert de verbranding in cellen.
- Voor de vorming van schildklierhormoon is jood nodig; bij gebrek aan jood kan struma ontstaan.
De eilandjes van Langerhans produceren insuline en glucagon.
- Insuline en glucagon regelen het glucosegehalte van het bloed (de bloedsuikerspiegel). Het glucosegehalte wordt min of meer constant gehouden.
- Bij een hoog glucosegehalte van het bloed produceren de eilandjes van Langerhans veel insuline. Onder invloed van insuline wordt in de lever en in spieren glucose omgezet in glycogeen. Glycogeen wordt opgeslagen.
- Bij een laag glucosegehalte van het bloed produceren de eilandjes van Langerhans veel glucagon. Onder invloed van glucagon wordt in de lever en in spieren glycogeen omgezet in glucose. De glucose wordt opgenomen in het bloed.
- Suikerziekte (diabetes): er wordt te weinig insuline gevormd, waardoor het glucosegehalte van het bloed te hoog wordt. Er wordt dan glucose uitgescheiden met de urine.
De bijnieren produceren adrenaline.
- Adrenaline komt vrij bij woede, angst en schrik. Het heeft een snelle, kortdurende werking.
- Onder invloed van adrenaline wordt in de lever en in spieren glycogeen omgezet in glucose. De glucose wordt opgenomen in het bloed. Hierdoor stijgt het glucosegehalte van het bloed.
- Onder invloed van adrenaline worden de hartslag en ademhaling versneld.