biologie

Thema 3 Genetica

Basisstof 3 Monohybride kruisingen

Samenvatting

In deze les leer je hoe je een monohybride kruising uitvoert: een kruising waarbij je kijkt naar de overerving van één erfelijke eigenschap. Je ontdekt hoe je een kruisingsschema maakt, hoe je de kansen op genotypen en fenotypen berekent en hoe je een testkruising gebruikt om het genotype van een organisme te achterhalen.

Lesdoelen

Na deze les kun je:

• uitleggen wat een monohybride kruising is;
• een volledig kruisingsschema opstellen;
• voorspellen welke genotypen en fenotypen in de nakomelingen kunnen voorkomen;
• verhoudingen zoals 1:1, 1:2:1 en 3:1 herkennen en interpreteren;
• uitleggen waarom recessieve eigenschappen soms “verborgen” kunnen blijven.

Lesinhoud

Bij een monohybride kruising onderzoek je de overerving van één eigenschap die door één genenpaar wordt bepaald. Je gebruikt hierbij meestal letters om de allelen aan te geven:

• Hoofdletter = dominant allel
• Kleine letter = recessief allel

De ouders worden aangeduid als P (parentes), hun nakomelingen als F1 en de volgende generatie als F2.

Voorbeeld: oren van konijnen

Bij konijnen is het allel voor staande oren (H) dominant over het allel voor hangende oren (h).

1. Kruising tussen homozygote ouders (HH × hh)
   • Alle F1-nakomelingen krijgen genotype Hh → allemaal staande oren.
2. Onderlinge kruising van de F1 (Hh × Hh)
   Kruisingsschema:

	H	h
H	HH	Hh
h	Hh	hh

De verhouding in de F2 is:

• Genotypen: 1 HH : 2 Hh : 1 hh
• Fenotypen: 3 staande oren : 1 hangende oren

Testkruising

Soms weet je niet of een individu met een dominant fenotype HH of Hh is.
Daarvoor gebruik je een testkruising:

• Je kruist het dier met een homozygoot recessief individu (hh).
• Komt de recessieve eigenschap in de F1 voor? Dan was het ouderdier Hh.
• Komen alleen dominante fenotypen voor? Dan was het dier HH.

Waarom deze kruisingen belangrijk zijn

• Ze helpen fokkers om erfelijke eigenschappen te sturen.
• Ze helpen bij het herkennen van dragers van recessieve eigenschappen.
• Ze vormen de basis voor het oplossen van erfelijkheidsvraagstukken.

Praktische toepassingen

• Een konijnenfokker kan bepalen of een dier drager is van een recessief allel.
• Bij planten kun je kruisingen gebruiken om gewenste eigenschappen te versterken.
• In stambomen kun je patronen herkennen die wijzen op dominante of recessieve overerving.
• Medische genetica gebruikt deze principes om risico’s op erfelijke aandoeningen te berekenen.

---

Controlevragen en antwoorden

1. Vraag: Wat is een monohybride kruising?
   Antwoord: Een kruising waarbij één eigenschap wordt gevolgd die door één genenpaar wordt bepaald.

2. Vraag: Wat betekent F1?
   Antwoord: De eerste generatie nakomelingen.

3. Vraag: Wat is de fenotypeverhouding in de F2 bij een heterozygote kruising (Hh × Hh)?
   Antwoord: 3 : 1 (dominant : recessief).

4. Vraag: Wat kun je achterhalen met een testkruising?
   Antwoord: Of een organisme met een dominant fenotype homozygoot of heterozygoot is.

5. Vraag: Waarom kunnen recessieve eigenschappen soms generaties verborgen blijven?
   Antwoord: Omdat heterozygote individuen drager kunnen zijn zonder dat dit zichtbaar is in hun fenotype.

---

Toetsvragen

1. Wat is het verschil tussen genotype en fenotype in een monohybride kruising?
2. Hoe geef je een dominant en een recessief allel weer in een kruising?
3. Wat betekent het als een dier heterozygoot is voor een eigenschap?
4. Maak een kruisingsschema voor Aa × aa.
5. Wat is de verwachte fenotypeverhouding bij Aa × Aa?
6. Waarom geeft de F1 bij HH × hh altijd hetzelfde fenotype?
7. Wat is een testkruising en wanneer gebruik je die?
8. Waarom wordt bij grote aantallen nakomelingen de verhouding betrouwbaarder?
9. Noem een voorbeeld van een eigenschap uit de tekst die monohybride overerft.
10. Leg uit waarom recessieve eigenschappen in de F2 wél zichtbaar kunnen worden.

---

Referentie

Bron: H_T3_Erfelijkheid.pdf, Basisstof 3 Monohybride kruisingen, p.184–191.